Historia Sochaczewa: od grodu nad Bzurą do miasta powiatowego

Gród i kasztelania: średniowieczny Sochaczew

Najstarszy przekaz pochodzi od Jana Długosza: w 1138 roku w sochaczewskim klasztorze benedyktynów miał umrzeć Bolesław Krzywousty. Ta wiadomość jest wątpliwa, ale od niej liczy się najstarszą wzmiankę o mieście.

Sochaczew wyrósł w XII–XIII wieku jako gród i osada targowa na skrzyżowaniu szlaków Kalisz–Prusy oraz Litwa–Warszawa–Gniezno–Poznań. Na początku XIII wieku był już stolicą kasztelanii, czyli wczesnośredniowiecznego okręgu administracyjnego z grodem, w którym rezydował kasztelan. W 1221 roku źródła wymieniają kasztelana Falantę. W 1257 roku biskup płocki konsekrował dwa kościoły: św. Wawrzyńca na Poświętnem i dominikanów pod wezwaniem św. Mikołaja.

W połowie XIV wieku zaczęto budować murowany zamek na Górze Zamkowej. W 1368 roku Sochaczew był już „civitas”, czyli miastem, choć data nadania praw miejskich jest nieznana. W 1377 roku Siemowit III zwołał w mieście zjazd, na którym uchwalono Statuty Sochaczewskie, pierwszy zbiór praw dla całego Mazowsza. Zakazywały one między innymi wróżdy, czyli zemsty rodowej.

Miasto królewskie: jarmarki, cechy i pożary (1476–1793)

W tym okresie Sochaczew był miastem kupców i rzemieślników, a w XVII wieku pożary i potop szwedzki zrujnowały go niemal całkowicie. Kazimierz Jagiellończyk wcielił ziemię sochaczewską do Korony 4 lutego 1476 roku. Kupcy dostali wtedy przywilej handlu suknem w Lublinie i na Rusi.

W mieście działały 22 bractwa cechowe, a w XVI wieku liczbę jarmarków zwiększono do czterech. Skalę handlu pokazuje rok 1564, gdy przez drewniany most na Bzurze przejechało 1900 koni kupieckich.

Zniszczenia następowały kolejno:

• pożar w 1618 roku strawił połowę miasta,
• 5 września 1655 roku miasto zajęli Szwedzi, a wraz z wojskami Rakoczego zniszczyli większość zabudowy,
• w 1794 roku Prusacy zburzyli zamek, który wcześniej zniszczyli Szwedzi i który restaurowano w latach 1789–1790.

Ruiny zamku odgruzowano w latach 1935–1936.

Pod jakim zaborem był Sochaczew?

Najpierw pod pruskim (od 1793 roku), a od 1815 roku pod rosyjskim, w Królestwie Polskim. Między nimi miasto krótko należało do Księstwa Warszawskiego. Po II rozbiorze granica Prus oparła się na Bzurze, a formalnie miasto przypadło Prusom w III rozbiorze.

Okres	Władza
1793–1807	Prusy (zajęcie w 1793 roku, formalnie III rozbiór)
1807–1815	Księstwo Warszawskie
1815–1915	Królestwo Polskie pod panowaniem cara (zabór rosyjski)
1915–1918	okupacja niemiecka

W okresie zaboru rosyjskiego miasto przebudowano. W 1823 roku zatwierdzono mapę regulacyjną: wyprostowano ulicę Warszawską, usypano groblę i zbudowano nowy most. Pięć lat później oddano ratusz projektu Bonifacego Witkowskiego.

Przełom XIX i XX wieku przyniósł kolej i przemysł. Kolej z Warszawą połączyła miasto ze stolicą w 1903 roku. Dziesięć lat później belgijska spółka otworzyła w Boryszewie fabrykę sztucznego jedwabiu, w której pracowało 600 osób.

Dwie wojny nad Bzurą (1914–1945)

W obu wojnach światowych linia frontu przebiegała przez Sochaczew na Bzurze, więc miasto niszczono dwukrotnie: w latach 1914–1915 i we wrześniu 1939 roku.

Front na Bzurze w latach 1914–1915

Bitwa o Sochaczew rozegrała się 3 października 1914 roku. Dwa dni później Niemcy spalili miasto, wysadzając wieżę ciśnień i dworzec. Od grudnia 1914 do lipca 1915 roku front niemiecko-rosyjski stał na Bzurze.

Dwudziestolecie: kolejka wąskotorowa

Sejmik powiatowy zdecydował w 1919 roku o budowie kolejki wąskotorowej do Puszczy Kampinoskiej. Linię do Tułowic otwarto w 1922 roku, a dwa lata później przedłużono ją do Wyszogrodu.

Wrzesień 1939: obrona miasta

Obroną Sochaczewa w dniach 13–16 września 1939 roku, w ramach bitwy nad Bzurą, dowodził mjr Feliks Kozubowski z II batalionu 18 pp. Straty sięgnęły 80% stanu. Miasto przeszło w ręce niemieckie, a Kozubowski zginął przy przeprawie przez Bzurę.

Kilka dni później, 22 września, w cegielni w Boryszewie Niemcy rozstrzelali 50 jeńców z Bydgoskiego Batalionu Obrony Narodowej.

W 2025 roku członkowie Sochaczewskiej Grupy Odkrywców Historii odnaleźli sztandar z bitwy nad Bzurą. Pamiątki tych walk gromadzi Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy. Kto chce poznać wrzesień 1939 roku, niech zacznie od pola bitwy w muzeum, a dopiero potem pójdzie na rynek.

Okupacja i rok 1945

Na początku 1940 roku Niemcy założyli na terenie fabryki obóz w Boryszewie dla Polaków, w którym przeciętnie przetrzymywano ok. 400 osób. Od 5 sierpnia 1944 roku w pałacu w Czerwonce mieścił się sztab Ericha von dem Bacha-Zelewskiego, który kierował tłumieniem Powstania Warszawskiego. Losy żydowskich mieszkańców opisuje osobna sekcja niżej.

Armia Czerwona zajęła miasto 17 stycznia 1945 roku. W czasie wojny zniszczeniu uległo ponad 40% budynków, a zginęło ok. 4000 mieszkańców.

Sochaczew po 1945 roku: od odbudowy do powiatu

Po wojnie Sochaczew odbudowano, a w 1999 roku odzyskał rangę stolicy powiatu sochaczewskiego.

• 1960–1964: na rynku, w miejscu zniszczonej świątyni dominikanów, zbudowano kościół; obelisk Chopina stoi od 1961 roku,
• 1975–1998: miasto należało do województwa skierniewickiego,
• 1977: przyłączono Chodaków,
• 1979: uruchomiono miejską komunikację autobusową.

Gdzie zobaczyć ślady historii w Sochaczewie?

Najstarsze ślady skupiają się nad Bzurą, przy Górze Zamkowej i placu Kościuszki, a najmłodsze to bunkry z 1944 roku.

• ruiny zamku (XIV w.) na Górze Zamkowej,
• kościół Narodzenia NMP w Trojanowie (1783),
• ratusz z 1828 roku przy pl. Kościuszki 12, dziś z Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy,
• kramnice (1828–1833) przy ulicach Warszawskiej i 1 Maja,
• dworzec z wieżą ciśnień z 1921 roku (projekt Czesława Domaniewskiego),
• niemieckie bunkry z 1944 roku przy ul. Warszawskiej i na Rozlazłowie.

Trasę ułożyłbym chronologicznie, od ruin zamku po bunkry. Pozostałe miejsca opisują atrakcje w Sochaczewie.

Skąd wzięła się nazwa Sochaczew?

Najpewniej od „sochy”, czyli drewnianego narzędzia do orki. Druga hipoteza, prof. Stanisława Rosponda, wywodzi nazwę od „sochaczy”, suchych gałęzi. W średniowieczu zapisywano ją jako „Sochacew” lub „Sochaczow”.

Żydowski Sochaczew i getto z 1941 roku

Żydzi mieszkali w Sochaczewie od 1427 roku, a pierwsze świadectwo osiedla żydowskiego pochodzi z 1507 roku. Do najstarszych w Polsce należy cmentarz żydowski w Sochaczewie.

Synagoga spłonęła w 1858 roku, a nową wzniesiono w 1861 roku. Od 1883 roku działał dwór cadyka Abrahama Bornsztajna, który uczynił z miasta ośrodek chasydyzmu. W spisie z 30 września 1921 roku 39% mieszkańców było wyznania mojżeszowego.

Getto utworzono 15 stycznia 1941 roku w rejonie ulic Staszica, Toruńskiej, Farnej, Rynku oraz między Farną a Bzurą. Potem objęło także ulice Bóżniczą i Koszarową. Stłoczono w nim ponad 2000 osób.

Jeszcze w styczniu około 900 z nich wywieziono do Żyrardowa, a w połowie lutego resztę do Warszawy, skąd większość trafiła do Treblinki.

Ilu mieszkańców miał Sochaczew w różnych epokach?

Od ok. 3000 mieszkańców w 1570 roku Sochaczew urósł do ok. 32,8 tys. dziś. Liczba spadła po I wojnie, a w dekadzie 1921–1931 podwoiła się. Aktualne dane i trend opisuje osobny tekst: liczba mieszkańców Sochaczewa.

Jak dawniej nazywały się ulice Sochaczewa?

Nazwy ulic z centrum pomagają odczytać adresy ze starych dokumentów i zdjęć:

• Toruńska: dawniej Mostowa,
• Traugutta: dawniej Boryszewska,
• Rozlazłowska: dawniej Królewska,
• Batorego: dawniej Brukowa,
• Długa: dawniej Stodólna,
• Podzamcze: dawniej Staromostowa,
• Staszica: dawniej Trojanowska lub Wyszogrodzka.

Bóżnicza i Koszarowa nie istnieją.

Gdzie szukać źródeł do dziejów miasta?

Najobszerniejszą monografią dziejów miasta do 1918 roku jest książka Radosława Jarosińskiego „Sochaczew. Między historią a legendą”. Ma prawie 500 stron i obejmuje dzieje od pradziejów do 1918 roku na podstawie kronik, lustracji i badań archeologicznych.

Skany dawnych druków ma Polona, cyfrowa biblioteka Biblioteki Narodowej: 541 zdigitalizowanych publikacji z hasłem „Sochaczew”, w tym afisze i odezwy z lat 1929–1947. Pamiątki z dziejów ziemi sochaczewskiej gromadzi Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy w ratuszu.