Aleksander Zusia Friedman

Kim był Aleksander Zusia Friedman?

Aleksander Zusia Friedman był sekretarzem generalnym Agudat Israel w Polsce od 1925 roku aż do śmierci w 1943 roku, według Wikipedii. W biografii występuje też pod imieniem Zysze.

Friedman pochodził z chasydzkiej rodziny; jego edukacja miała tradycyjny charakter. Poza działalnością polityczną zajmował się dziennikarstwem i publicystyką.

Urodził się 9 sierpnia 1897 roku, a zmarł 3 listopada 1943 roku (daty zapisane w Wikidacie). Jego wojenne losy wiążą się z gettem warszawskim, a następnie z obozem pracy w Trawnikach.

Po wybuchu II wojny światowej Friedman znalazł się pod okupacją niemiecką. Praca w jednym z szopów przez pewien czas chroniła go przed deportacją do obozu zagłady. Ostatecznie został wywieziony do Trawnik i tam zamordowany podczas Aktion Erntefest.

Związek z miastem

Sochaczew był miejscem urodzenia Friedmana. Jego biografia należy do historii żydowskich mieszkańców miasta. Informacje o pochodzeniu i wykształceniu nie wskazują jednak adresu rodzinnego domu ani szkoły.

Poznawanie tego wątku zacząłbym od historii miejscowej społeczności żydowskiej. Przy przygotowaniu spaceru można skorzystać z opisu cmentarza żydowskiego w Sochaczewie. To miejsce pozwala poszerzyć temat poza losy jednej osoby. Nie należy jednak wskazywać tam grobu Friedmana ani przypisywać mu związku z konkretnym nagrobkiem na podstawie samego faktu urodzenia w mieście.

O materiały dotyczące Friedmana zapytaj w Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą. W zapytaniu podaj jego pełne nazwisko oraz wariant imienia Zysze. Przed wyjazdem sprawdź na stronie instytucji aktualną ofertę, godziny otwarcia i zasady wstępu. Pytanie o konkretną osobę najlepiej przesłać jeszcze przed planowaną wizytą.

Przy planowaniu szerszego spaceru możesz uwzględnić kościół Matki Boskiej Różańcowej jako osobny temat zwiedzania, związany z lokalną architekturą religijną. Trasę po różnych miejscach Sochaczewa odróżniałbym od spaceru śladami Friedmana: w tym drugim przypadku każdy adres wymaga dokumentu łączącego go z bohaterem.

Dokonania

Friedman działał na rzecz kuchni ludowych i konspiracyjnego szkolnictwa w getcie warszawskim. Pomoc w wyżywieniu mieszkańców oraz tajne nauczanie były częścią jego działalności podczas niemieckiej okupacji.

Po rozpoczęciu wielkiej akcji deportacyjnej w lipcu 1942 roku uczestniczył w spotkaniu przedstawicieli żydowskiej konspiracji. Reprezentowali oni wszystkie orientacje polityczne poza syjonistami rewizjonistami. Friedman opowiedział się przeciw podjęciu zbrojnego oporu. Jego stanowisko oraz głos Ignacego Schipera miały wówczas decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia tej kwestii.

Stanowisko Friedmana dotyczyło konkretnego spotkania po rozpoczęciu deportacji. Nie opisuje wszystkich późniejszych decyzji żydowskiej konspiracji. W ocenie jego postawy podczas okupacji uwzględniłbym zarówno tę decyzję polityczną, jak i pracę na rzecz mieszkańców getta.

Upamiętnienie

Pamięć o Friedmanie można pielęgnować przez włączanie jego biografii do opowieści o mieszkańcach Sochaczewa. W sprawie miejskich form upamiętnienia, takich jak tablice lub wydarzenia rocznicowe, zapytaj w urzędzie miasta.

O dostępność publikacji dotyczących Friedmana zapytaj bezpośrednio w bibliotece; przy planowaniu wizyty możesz skorzystać z opisu Biblioteki Pedagogicznej w Sochaczewie. W zapytaniu podaj oba warianty imienia i temat poszukiwań, na przykład działalność w Agudat Israel albo konspiracyjne szkolnictwo. Warunki korzystania ze zbiorów oraz godziny pracy sprawdź na stronie placówki.

Biografię można wykorzystać jako temat pracy uczniowskiej poświęconej osobom urodzonym w mieście. Przedstaw w niej pochodzenie Friedmana, jego działalność publiczną i losy wojenne. Osobnym tematem pracy o lokalnej edukacji może być Liceum Ogólnokształcące im. Fryderyka Chopina w Sochaczewie.

Osobie przyjezdnej radziłbym przed podróżą ustalić, czy zależy jej na spacerze, czy na dostępie do materiałów. W drugim przypadku zacznij od kontaktu z wybraną instytucją i pytania o konkretną publikację lub dokument. Własne notatki oznacz nazwą źródła, a przy fotografiach zapisuj rzeczywisty temat zdjęcia.

Pytania o Aleksandra Zusię Friedmana

Gdzie urodził się Aleksander Zusia Friedman?

Urodził się w Sochaczewie.

Czym zajmował się w getcie warszawskim?

Działał na rzecz kuchni ludowych oraz konspiracyjnego szkolnictwa. Pracował też w jednym z szopów.

Gdzie zginął Aleksander Zusia Friedman?

Został zamordowany w obozie pracy w Trawnikach. Zginął podczas Aktion Erntefest w listopadzie 1943 roku.

Fot. Hilel Zeidman, Public domain, Wikimedia Commons